CBS’nin Babası Neden Bir Peyzaj Mimarıdır?
Coğrafi Bilgi Sistemleri bugün bize son derece teknik, matematiksel ve yazılımsal bir dünya gibi görünüyor. Veritabanları, koordinat sistemleri, raster–vektör ayrımı, analiz araçları, algoritmalar… Tüm bunlara bakınca insanın aklına doğal olarak şu soru geliyor: “Bu işin babası bir bilgisayar mühendisi ya da harita mühendisi olmalıydı, değil mi?”
İşte tam bu noktada hikâye ters köşe yapıyor. Çünkü CBS’nin entelektüel temellerini atan kişi bir yazılımcı değil, bir peyzaj mimarı: Ian McHarg.
McHarg’ın hikâyesi, teknolojiyle değil doğayla başlar. Onun derdi bilgisayarlar değildir; onun derdi, insanın doğayla kavga ederek değil, doğayı anlayarak planlama yapmasıdır.
1950’ler ve 60’lar… Kentler hızla büyürken, planlama kararları çoğu zaman tek bir kritere indirgenir: ekonomik getiri. McHarg ise şunu sorar: “Toprak buna uygun mu? Su buradan nasıl akıyor? Bu alan doğal olarak ne olmak istiyor?” İşte CBS’nin tohumu tam burada atılır.
1969 yılında yayımlanan Design with Nature adlı kitabı, bugün hâlâ birçok üniversitede başucu eseridir. Ama bu kitap bir “tasarım kitabı”ndan çok daha fazlasıdır. McHarg bu eserinde, çevresel verilerin ayrı ayrı değil, üst üste düşünülmesi gerektiğini savunur. Jeoloji tek başına yeterli değildir; eğimle birlikte okunmalıdır. Eğim, hidrolojiyle anlam kazanır. Hidroloji, toprakla birleşmeden karar üretmez. Ve böylece, bugün CBS’de “katman” dediğimiz kavram doğar.
McHarg’ın döneminde bilgisayar yoktur. En azından bugünkü anlamıyla yoktur. Katmanlar, asetat kâğıtlar üzerine elle çizilir. Her biri ayrı bir çevresel faktörü temsil eder. Bu şeffaf katmanlar üst üste konduğunda, doğanın adeta “konuştuğu” görülür.
Uygun olan yerler kendini belli eder, riskli alanlar bağırarak uyarır. Bugün QGIS’te birkaç tıklamayla yaptığımız overlay analizinin felsefesi, işte bu masalarda doğmuştur.
Buradaki asıl kırılma noktası şudur: McHarg, mekânı sadece geometrik bir yüzey olarak görmez. Mekân onun için yaşayan bir organizmadır. CBS’nin bugün “mekânsal analiz” dediği şey, McHarg’ın zihninde çoktan şekillenmiştir. Bilgisayarlar henüz bu fikri yakalayamamıştır; ama fikir oradadır, sağlamdır, derindir.
Bu yüzden Ian McHarg’a “CBS’nin babası” denir. Çünkü o, teknolojiyi değil bakış açısını icat etmiştir. Teknoloji sonradan gelir. Yazılım gelişir, donanım hızlanır, veritabanları büyür. Ama hangi veriyi neden üst üste koyduğumuzu, hangi soruyu sorduğumuzu, mekândan ne beklediğimizi belirleyen zihinsel çerçeve McHarg’la şekillenmiştir.
Bugün bir belediyede imar analizi yaparken, bir çevresel etki değerlendirmesi üretirken ya da bir mezarlık bilgi sistemi kurarken “katman mantığı” ile düşünüyorsak, farkında olsak da olmasak da McHarg’ın izindeyiz. CBS’nin gerçek gücü, işte bu yüzden sadece yazılımında değil; doğayı veriyle, veriyi akılla birleştiren felsefesinde yatar.
Ve belki de en çarpıcı olan şudur:
CBS’nin babası olarak anılan bu peyzaj mimarı, bize şunu öğretmiştir:
Mekânı anlamadan ölçmek, veriyi anlamadan analiz etmek ve doğayı dinlemeden planlamak… Hepsi eksiktir.